بررسی نظام های انتخاباتی در برخی کشورهای جهان


 


 


 


کاری از:


 


معاونت مطالعات راهبردی


 


مدیریت تامین محتوا


 


اداره تامین محتوای فرهنگی سیاسی


 


 


 


 (ویرایش اول؛ مورخ: 02/12/1391)


 


 


 


فهرست مطالب


 


مقدمه


بخش اول:تقسیم بندی نظامهای انتخاباتی


1-  نظام انتخاباتی اکثریتی و گونه های مختلف آن:


الف) گونه شناسی  نظام اکثریتی بر اساس تکرار مراحل انتخابات


ب)گونه شناسی نظام انتخاباتی اکثریتی بر اساس نحوه تقسیم بندی


مزایا و معایب نظام اکثریتی :


نظام انتخاباتی تناسبی:


مزایا و معایب نظام انتخاباتی تناسبی:


نظام انتخاباتی مختلط:


انتخابات اجباری


بخش دوم:بررسی مدل انتخاباتی برخی کشورها


نظام انتخاباتی ایالات متحده آمریکا


انتخابات ریاست جمهوری:


انتخابات کنگره:


فرآیند نظارت بر ثبت نام:


فرآیند نظارت بر ثبت‌نام رای دهندگان:


فرآیند نظارت بر ثبت‌نام نامزدها:


مقررات مربوط به حذف نام رای‌دهندگان:


پیچیده بودن نظام انتخاباتی:


انحصار حزبی:


نظام انتخاباتی فرانسه


مسئله کنترل و نظارت:


نظام انتخاباتی ترکیه


انواع انتخابات در جمهوری ترکیه:


کنترل و نظارت بر انتخابات:


فرایند کنترل صلاحیت کاندیداها:


فرایند کشیده شدن انتخابات به دور دوم :


نظام انتخاباتی هند


انتخابات مستقیم


 


انتخابات مجلس نمایندگان یا لوک سابا:


 


انتخابات غیرمستقیم


 


مجلس سنا یا"راجیا سابا":


 


انتخاب رئیس‌جمهور:


 


شیوه انتخاب نخست‌وزیر:


 


زمان برگزاری انتخابات:


 


حوزه انتخابیه و کرسی‌ها:


 


نظام انتخاباتی مالزی


 


انتخاب سطح ملی:


 


مساله کنترل و نظارت:


 


نظام انتخاباتی لبنان


 


نظام انتخاباتی آلمان


 


بخش سوم


 


مقایسه نهادهای نظارتی بر انتخابات در ایران و برخی کشورها


 


مراجع اعمال نظارت بر انتخابات در دیگر کشورها


 


1- دادگاه قانون اساسی(نهادی قضایی)


 


2- شورای قانون اساسی(نهادی اجرایی):


 


3- نظارت توسط خود مجلس(نهادی تقنینی)


 


4- وزارت کشور


 


5- شورای عالی انتخابات


 


مقایسه‌ی عملکرد این نهادها با شورای نگهبان قانون اساسی


 


1- استصوابی بودن نظارت:


 


2- قدرت ابطال نمایندگی یا ابطال انتخابات


 


3- عدم پاسخ گویی مرجع نظارتی به هیچ نهادی در مورد تصمیم اتخاذی


 


4- عام و فراگیر بودن نظارت (از ابتدای انتخابات تا پایان آن)


 


بخش چهارم


 


مقایسه جایگاه شورای نگهبان قانون اساسی ایران و فرانسه


 


جایگاه شورای نگهبان در نظام جمهوری اسلامی ایران


 


شورای نگهبان و نوع نظارت آن


 


▪ نظارت استطلاعی:


 


▪ نظارت استصوابی:


 


شورای قانون اساسی فرانسه


 


شکل تصمیمات وتصویب آنها :


 


1ـ فرآیند یا شیوه تصویب تصمیمات :


 


2ـ شکل تصمیمات :


 


منابع و ماخذ


 


مقدمه


 


امروز بخش عمده‌ای از مردم جهان در کشورهای مختلف در انتخابات رقابتی شرکت می‌کنند و رای می‌دهند. اگر چه همه انتخابات‌هایی که برگزار می‌شوند آزاد و عادلانه نیستند و صرف برگزاری انتخابات به خودی خود به معنای مردمسالار بودن نظام سیاسی یک کشور نیست، اما امروزه غیردموکراتیک‌ترین حکومت‌ها نیز دریافته‌اند که برای کسب مشروعیت سیاسی به برگزاری انتخابات هر چند ظاهری نیازمندند. برگزاری انتخابات آزاد و عادلانه، رکن اولیه مردم‌سالاری است و هیچ حکومتی بدون برگزاری انتخابات آزاد نمی‌تواند ادعای مردم‌سالار بودن داشته باشد. در این میان، طراحی یک نظام انتخاباتی به دلیل تاثیر آن در آرایش نیروهای سیاسی در هر کشور، یکی از مهم‌ترین تصمیمات نهادین برای یک نظام مردم‌سالار تلقی می‌شود. طراحی یک نظام انتخاباتی خاص، دارای تاثیر عمیق و گسترده‌ای بر روی حیات سیاسی یک کشور خواهد بود و زمانی که این کار انجام پذیرد این نظام‌ها معمولاً به شکل دائمی درمی‌آیند و تغییر دادن آنها بسیار مشکل است.


 


با گسترش نظریه حاکمیت ملی و دموکراسی غیرمستقیم، حرکت جهانی به سوی ایجاد حکومت‌های مردم‌سالار در دهه‌های 1980 و 1990 میلادی منجر به تمایل فزاینده‌ای برای طراحی نظام‌های انتخاباتی مناسب گردید و در این حالت، چنین اندیشیده می‌شد که یک نظام انتخاباتی می‌تواند مزایای فراوانی از جمله گسترش احزاب و گرو‌ه‌های ملی قدرتمند و قابل اعتماد داشته باشد و خصوصاً به مهندسی جوامعی که دارای خطوط گسلی اقلیتی یا قومی هستند کمک کند. لذا امروزه چگونگی نظام انتخاباتی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین مسائل پیش روی یک نظام سیاسی تلقی می‌گردد که در ابعادی وسیع‌تر، شیوه‌های حکمرانی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. بالطبع هر کشوری به فراخور خواسته‌ها و نیازهایی که دارد و متناسب با فرهنگ و مدل اقتصادی که از آن بهره می‌جوید، نظام انتخاباتی خویش را طراحی کرده و به اجرا درمی‌آورد. در  اغلب موارد، طراحان قوانین اساسی و انتخاباتی، طرحی را انتخاب می‌کنند که آن را بهتر می‌شناسند و با آن مانوس‌تر هستند. به‌عنوان مثال چنانچه پیشتر کشوری، تحت استیلای یک قدرت استعماری قرار داشته، پس از دستیابی به استقلال، اغلب به همان نظام موجود در کشور استعمارگر روی می‌آورد و از آن نسخه‌برداری می‌کند.


 


پس از پیروزی انقلاب اسلامی و بر اساس سابقه و سنت های اجتماعی جامعه ایران نیز یکی از اصلی‌ترین سازوکارهای شرکت مردم در سرنوشت خویش، برگزاری انتخابات در نظر گرفته شد؛ به‌طوری که در طی سه دهه نظام جمهوری اسلامی ایران به‌طور میانگین هر سال یک انتخابات در کشور برگزار شده است. تا سال 1377 رئیس‌جمهوری، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و نمایندگان مجلس خبرگان رهبری از طریق آرای عمومی انتخاب می‌شدند و از آن سال به بعد انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا نیز به جمع انواع انتخابات کشورمان افزوده شد. ضمن آنکه به موارد مراجعه به آرای عمومی در طی این سه دهه، رفراندوم انتخابات نظام سیاسی در فروردین 1358، انتخابات اعضای مجلس خبرگان قانون اساسی و رفراندوم بازنگری قانون اساسی در سال 1368 را نیز باید اضافه کرد. بدین ترتیب می‌توان گفت که جمهوری اسلامی ایران در زمینه تعدد مراجعه به آرای عمومی در بالاترین سطوح کشورهای جهان قرار می‌گیرد. با این حال، در زمینه بررسی نقاط ضعف و قوت و شناخت انتخابات در ایران تاکنون چندان بررسی و مطالعه دقیق و مقایسه‌ای (نسبت به سایر نظام‌های انتخاباتی) انجام نگرفته است. خصوصاً اینکه امروزه با پیچیدگی جوامع معاصر، برگزاری انتخابات نیز روز به روز پیچیده‌تر می‌شود و لذا برگزاری انتخابات با روش‌های کارآمد، کم‌ هزینه و درست که نتیجه آن برآیند گرایش افکار عمومی و اکثریت جامعه باشد؛ نیازمند شناخت دقیق و علمی از سازوکارهای انتخابات و مسائل مرتبط با آن در عصر کنونی است.


 


 نظام انتخاباتی چیست؟


 


نظام انتخاباتی، نظامی است که آرا رابه مناصب و پست های سیاسی تبدیل می کند.مهمترین ابعاد مبحث نظامهای انتخاباتی عبارتند ازفرمول انتخابی(نظام اکثریت ساده،اکثریت مطلق،نمایندگی تناسبی)،وزن عددی حوزه های انتخاباتی(شمارنمایندگان هرحوزه)، حدنصاب انتخاباتی(حداقل حمایتی که هر حزب یا کاندیدا باید برای کسب کرسی  به دست آورد) و ساختاررای (مانند امکان رای دادن به بیش از یک حزب درانتخابات).


 


چنان که گفته شد، نظام انتخاباتی باشیوه های تبدیل آرا به کرسی ها سر وکار دارد.نظامهای انتخاباتی ازاهمیت بسیاری در دموکراسی ها برخوردارند،زیرا درتعیین نتایج انتخابات، ماهیت نظام حزبی یا غیر حزبی، شمار احزاب عمده ،تک حزبی یا ائتلافی شدن کابینه ها بسیارموثرند، به نحوی که باتغییرنظام انتخاباتی میتوان تغییری ماهوی دردموکراسی ها ایجادکرد.


 


شیوه ی انتخاب زمامداران بوسیله ی مردم در همه جا یکسان نیست، در پاره ای از کشورها کافی است نامزد انتخابات بیشترین رای را به دست آورد تا پیروز انتخابات گردد (نظام انتخابات اکثریتی). در همین روش ممکن است انتخابات تک نام یا چندنام و یا یک مرحله ای و دو مرحله ای باشد. در حالی که در دیگر کشورها، سامانه ی انتخاباتی به گونه ای است که هدف از پایه ریزی آن، دادن کرسی یا کرسی هایی از مجلس به هر حزب و گروه سیاسی حاضر در انتخابات است به تناسب آرایی که به دست آورده است (نظام انتخابات تناسبی) و نظامی دیگر که  تلاشی است برای جمع کردن مزایای دو نظام پیشین انتخاباتی، هدف اساسی این نظام انتخاباتی، جمع کردن میان اصل عدالت و رعایت حق جناح ها، گروه ها و احزاب سیاسی مختلف از یک سو و امکان تشکیل اکثریت پارلمانی برای تاسیس دولت های پایدار از سوی دیگر (نظام مختلط-تلفیقی).


 


نظام انتخاباتی، مرحله ی آخر فرایند مشارکت در قدرت است.یعنی جایی که صحبت از شمارش آرا و تقسیم کرسی ها و یا به تعریف ساده تر اینکه، چه کسی با چه میزان رای انتخاب می­شود؟


 


در واقع صحبت از ماهیت انتخابات است و اینکه در چه صورتی می­توان ادعا کرد، برگزیدگان نماینده ی واقعی تمام اقشار و گروه های یک جامعه هستند. بسیاری برای این مقوله اهمیتی در سطح قوانین اساسی قائلند، زیرا باور دارند که یک نظام انتخاباتی مناسب، بخشی از نهادهای اساسی یک دموکراسی است و نقش بسازایی در تعیین ماهیت یک نظام مردم سالار دارد، تا آنجایی که برخی آن را بهترین روش برای تغییر ماهیت یک دموکراسی میدانند. عوامل بسیاری در تشکیل یک نظام انتخاباتی و نوع آن تاثیر دارد، از تاثیرات سیاسی، فرهنگی،اقتصادی گرفته تا وسعت و قلمرو و جمعیت، همچنین عوامل تاریخی و فرهنگی مثل سنت های اجتماعی و بومی ، مردم شناسی، سابقه و احتمال سلطه، انقلابهای مردمی، سطح توسعه نیز از عوامل تاثیر گذار بر این نظام ها است.


 


 به طور کلی شیوه ی ثابت و فرمول خاصی برای گزینش یک نظام انتخاباتی مناسب مد نظر نظریه پردازان نیست، بلکه با توجه به عوامع موثر بر تشکیل یک نظام انتخاباتی و در شرایط خاصی، یک نظام انتخاباتی گزینش می شود و هر نظام می تواند نتایج خاص خود را در یک نظام حقوقی داشته باشد و لزوما نتایج یکسانی در کشورهای مختلف به وجود نمی آید.


 


مباحث پیش رو در سه بخش تدوین گردیده است، که بخش اول "تقسیم بندی نظامهای انتخاباتی و انواع آن"، بخش دوم "بررسی مدل انتخاباتی برخی کشورها"، بخش سوم "مقایسه نهادهای نظارتی بر انتخابات در ایران و برخی کشورها "و بخش چهارم" مقایسه جایگاه شورای نگهبان قانون اساسی در ایران و فرانسه" مورد بررسی قرار می گیرد.


 


بخش اول


 


تقسیم بندی نظام­های انتخاباتی


 


نظام های انتخاباتی را می توان در سه دسته کلی تقسیم بندی کرد:


 


1- نظام انتخاباتی اکثریتی 


 


2 - نظام انتخاباتی تناسبی


 


3- نظام انتخاباتی مختلط


 


 


 


1-  نظام انتخاباتی اکثریتی و گونه های مختلف آن:


 


این نظام از قدیمی ترین و متداولترین شیوه های انتخاباتی است و بر اساس آن نخستین کسی که در مقایسه با دیگران آرای بیشتری را اخذ کند، پیروز انتخابات خواهد بود. بسیاری از کشورها با پذیرش اصل نظام انتخابات اکثریتی آن را به اجرا گذاشته اند، لذا ما شاهد نظام های انتخاباتی اکثریتی در انواع متعدد هستیم که به آنها اشاره می کنیم.


 


الف) گونه شناسی  نظام اکثریتی بر اساس تکرار مراحل انتخابات


 


    انتخابات اکثریتی ممکن است در یک مرحله صورت پذیرد و سرنوشت انتخابات در همان مرحله نخست تعیین گردد. اما در صورتی که برای احراز کرسیهای نمایندگی درصد خاصی از آرا ( نصف + یک و یا بیشتر) شرط شود. انتخابات می تواند چندین بار تکرار شود تا درصد های لازم اکتساب گردد.


 


-         انتخابات اکثریتی یک مرحله ای:


 


    در این نوع نظام انتخاباتی، کسانی که در تنها مرحله ی انتخابات، آرای بیشتری را نسبت به دیگران احراز کنند، برندگان انتخابات محسوب می شوند. طرفداران این نظام دلایل مختلفی را برای برتری این شیوه ی انتخاباتی ذکر می کنند. از جمله آنکه در کشورهایی که این نظام انتخاباتی اجرا می شود، احزاب کوچک امیدی برای پیروزی و ابراز وجود در جامعه ندارند و ناچارند با احزاب دارای سابقه و برنامه، قدرتمند و بزرگ ائتلاف کنند. استفاده از این شیوه مانع از ایجاد گروه گرایی و دسته بندیهای فراوان در جامعه می شود و موجب می گردد تا در عمل، جامعه به دو جناح یا به دو حزب برزگ تقسیم شود.


 


نکته در خور توجه آن است که انتخابات اکثریتی یک مرحله ای، تنها در صورتی می تواند به نظام دو حزبی بینجامد، که تقسیم بندی حوزه ها به گونه ای باشد که در هر حوزه چند کرسی به رقابت گذاشته شود و انتخاب کنندگان بتوانند چند نماینده را در یک حوزه برگزینند. در کشور هایی که تقسیم بندی حوزه ها به صورت «تک کرسی» است، بدین معنی که حوزه ها آن قدر کوچک و محدودند که در هر حوزه تنها یک کرسی به رقابت گذاشته می شود، انتخابات اکثریتی یک مرحله ای الزاماً به نظام دو حزبی نمی انجامد. کشور هند نمونه ای بارزی از کشور هایی است که نظام اکثریتی یک مرحله ای به جامعه دو حزبی منجر نشده است و در این کشور تنها یک حزب قدرتمند و مسلط یعنی حزب "کنگره" زمام امور را در دست دارد. در این نظام، نمایندگان از مشروعیت پایینی برخوردارند و در موارد بسیاری، فردی با در صد کمی از آرا برگزیده می شود.


 


-         انتخابات چند مرحله ای:


 


در این نوع نظام، انتخابات آن قدر تکرار می شود تا منتخب نهایی از بالاترین در صد آرا بهره مند گردد و از مشروعیت کافی برخوردار شود. بدین ترتیب انتخابات در چندین مرحله صورت می پذیرد و در هر نوبت، تعدادی از نامزدها حذف می گردند و انتخابات میان دارندگان بیشترین آرا تکرار می شود و در پایان، فردی که اکثریت قریب به اتفاق آرا را از آن خود می کند، برگزیده می شود. طبیعی است که تحقق چنین شیوه ای در جامعه ای که در برگیرنده مجموعه فراوانی از رای دهندگان عادی و غیر حرفه ای است، در عمل ناممکن است و تکرار چندین باره ی انتخابات علاوه بر هزینه های سنگین، موجب طولانی شدن بیش از حد زمان انتخابات می شود. در نتیجه بسیاری از کشورها راه میانه درپیش گرفته و احراز نصف به علاوه ی یک آرا را برای انتخاب شدن ضروری دانسته اند. در صورتی که مخاطبان انتخابات، همه مردم باشند و نه جمعی گزیده و حرفه ای، امکان تکرار انتخابات بیش از یک بار نیست و در عمل دو روش در پیش گرفته شده است.


 


این شیوه در انتخابات ریاست جمهوری فرانسه پس از سال 1968 اعمال شد. بر این اساس، تعداد معدودی از نامزدهایی که در دور نخست، بیشترین آرا را کسب کرده اند، حق شرکت در دوم را دارند. بدین ترتیب در انتخابات دور دوم، قطعاً یکی از نامزدها نصف به علاوه یک را احراز خواهد کرد. اتریش، پرتغال، برزیل، نروژ و لهستان از جمله کشورهایی هستند که چنین شیوه ای را در انتخابات برگزیده اند. این نظام می تواند در مواردی موجب شود فردی با در صد آرا بسیار کمی، انتخاب شود. برای مقابله با چنین مشکل احتمالی، برخی از کشور ها راهکارهایی اندیشیده اند؛ به عنوان نمونه در برخی از کشور ها علاوه بر اکثریت مطلق رای دهندگان برای انتخاب شدن، لازم است میزان آرای نامزد از یک چهارم تعداد افرادی که در انتخابات شرکت کرده اند ، کمتر نباشد. این محدودیت مانع از آن می شود که در مواردی که در صد بالایی ثبت نام کنندگان در انتخابات شرکت نمی کنند، فرد انتخاب شده تنها نماینده اقلیت محدودی از واجدین شرایط باشد.


 


ب)گونه شناسی نظام انتخاباتی اکثریتی بر اساس نحوه تقسیم بندی


 


-         حوزه های انتخاباتی


 


در اغلب کشور ها در انتخاباتی نظیر ریاست جمهوری و همه پرسی، کل کشور به عنوان حوزه ی واحدی در نظر گرفته می شود و رای دهندگان به نامزدهایی که در سطح ملی مطرح هستند، رای می دهند. اما در انتخاباتی نظیر مجالس نمایندگی، چه در سطح ملی و چه برای انتخاب نمایندگان شوراهای شهر ها و محلی نمی توان همه ی کشور را در یک حوزه ی انتخاباتی تصور کرد. در این خصوص دو نوع تقسیم بندی قابل تصور است:


 


1- تقسیم بندی حوزه ها بر اساس گروه ها و طبقات مختلف اجتماعی؛ این راه حل برای نخست در کشور انگلستان اجرا شد و تا سال 1948 انتخابات در انگلستان بر این مبنا در سه حوزه اشراف، روستاها و دانشگاه ها انجام می شد و به هر منطقه ای در صد مشخصی از کرسی ها اختصاص می یافت.


 


2- تقسیم بندی براساس مناطق جغرافیایی؛ از این روش، متداولترین شکل تقسیم بندی حوزه های جغرافیایی است.


 


-         نظام اکثریتی در حوزه های چند کرسی


 


در این نظام انتخاباتی در هر حوزه انتخابی چندین کرسی یه رقابت گذاشته می شود. در نتیجه، بر خلاف حوزه های تک کرسی، این حوزه ها به اندازه ای گسترده است که در هر حوزه،چندین نفر به عنوان نماینده برگزیده خواهند شد. در این نظام، احزاب سیاسی، بازیگران اصلی صحنه انتخابات هستند و غالباً  از طریق ارائه فهرستهای از پیش تعیین شده با هم به رقابت می پردازند. در این نظام انتخاباتی، تعیین کنندگان اصلی نامزدها، احزاب سیاسی و در درجه ِ نخست رؤسا و رهبران حزبی اند. این نظام فهرستی، به اشکال گوناگونی در مجامع مختلف به اجرا در می آید که مهمترین آنها، به شرح زیر است:


 


1.فهرست بسته


 


2.فهرست باز


 


3.فهرستهای هم خانواده


 


1-    فهرست بسته:


 


 در این روش، رای دهندگان از میان فهرستهای مختلف، تنها حق انتخاب یکی از آنها را همان گونه که هست، دارند و نمی توانند هیچ گونه دخل و تصرفی در فهرستها به عمل آورند. در نظام فهرست بسته، رای دهندگان در حقیقت به احزاب سیاسی رای می دهند، نه به نامزدهای خاص. این نوع انتخابات موجب می گردد احزاب سیاسی و به ویژه رهبران آنها کار گردان اصلی صحنه های سیاسی باشند.


 


2-    فهرست باز :


 


در این نوع روش، رای دهندگان از میان فهرستهای مختلف، نامزدهای مورد نظر خود را انتخاب، و به تنظیم فهرست مورد علاقه ی خود اقدام می کنند. در این حالت از میزان نفوذ احزاب سیاسی تا حدی کاسته می شود و افراد از آزادی عمل بیشتری برخوردارند.


 


3-     فهرستهای هم خانواده:


 


در این نظام انتخاباتی، احزاب سیاسی و گروه هایی که فهرستهایی را برای انتخابات معرفی کرده اند، می بایست قبل از برگزاری انتخابات، فهرستهای هم خانواده خود را نیز مشخص کنند. در صورتی که در مرحله اول، هیچ فهرستی اکثریت مطلق را احراز نکند، فهرستهای هم خانواده را کنار هم گذارند و هم خانواده هایی که اکثریت را احراز کرده باشند، برنده انتخابات تلقی می شوند. سپس به تناسب آرای هر فهرست، کرسیها ، میان فهرستهای هم خانواده توزیع می گردد. 


 


مزایا و معایب نظام اکثریتی :


 


چالش میان طرفداران نظام تناسبی و نظام انتخاباتی اکثریتی در حقیقت بر سر رعایت عدالت از یک سو و تشکیل حکومتهای پایدار از سوی دیگر است. در نظام تناسبی، همان گونه که خواهیم دید هر حزب و گروهی به میزان آرای خود در مجلس و دولت حضور می یابد، در حالی که در نظام انتخابات اکثریتی، گروه های کوچک امید چندانی برای کسب کرسی نمایندگی را ندارند و از گردونه اداره کشور حذف می گردند.


 


طرفداران نظام اکثریتی با پذیرش این امر، این نظام انتخاباتی را نوعی معامله میان دو متغیر اجرای عدالت و ثبات سیاسی در کشور می دانند. در این روش اگر چه حق همه ی گروه ها به تناسب میزان آرای آنها کاملاً رعایت نشده است، ولی در مقابل، این نظام انتخاباتی موجب تشکیل دولتهای با ثبات و مقتدر می گردد. بنابراین مهمترین اشکالی که به نظام انتخاباتی اکثریتی می شود، امکان نا عادلانه بودن آن است.


 


انتخابات اکثریتی یک مرحله ای می تواند در شرایطی،اقلیتی را با کمتر از 50 در صد آرا بر ارکان کشور حاکم کند و در حقیقت، جناحی که اقلیت محسوب می شود، به عنوان اکثریت پارلمانی ظاهر شود. به عنوان مثال، در انتخابات اکتبر1951 کشور فرانسه، محافظه کاران توانستند با 9/47 در صد آرا 321 کرسی را در مجلس به خود اختصاص دهند و به عنوان اکثریت پارلمانی در آیند. از دیگر معایب این نظام، آن است که حذف گروه های کوچک از صحنه سیاست و پارلمان می تواند موجبات یاس و سرخوردگی آنها از نظام را فراهم کند و در شرایطی، به افراطی شدن آنها بیانجامد و زمینه را برای خشونت کشیده شدن صحنه سیاسی فراهم سازد. از دیگر اعتراض هایی که به نظام های اکثریتی در حوزه های تک کرسی شده، آن است که خطر منطقه گرایی را تشدید و نمایندگان را از مسائل اساسی و مهم ملی غافل می کند.


 


نظام انتخاباتی تناسبی:


 


با توجه به معایب نظام اکثریتی، بسیاری از کشور ها به نظام تناسبی روی آوردند. بر این اساس، هر یک از احزاب سیاسی به تناسب میزان آرای خود در انتخابات، می تواند کرسیها پارلمانی را به خود اختصاص دهد. در نظام تناسبی، بر خلاف نظام اکثریتی که به موجب آن حایزین نصف به علاوه یک، همه کرسیها را به خود اختصاص می دهند، هر حزب و یا گروهی به تناسب آرای خود می تواند صاحب کرسی نمایندگی باشد. بدین ترتیب نظام تناسبی، بر ارائه فهرست از طرف احزاب مبتنی است و انتخابات تنها در یک مرحله انجام می شود. در چنین نظامی، حوزه های انتخاباتی می بایست به اندازه کافی وسیع و پر جمعیت  باشد تا در هر حوزه لااقل 4 تا5 نفر برای انتخاب شدن لازم باشد.


 


با توجه به مشکلات نظام اکثریتی، بسیاری از کشور ها به انتخابات به شیوه تناسبی روی آوردند. در این نظام بر خلاف نظام اکثریتی، هر حزب و یا جناحی می تواند در عین مغلوب شدن در صحنه انتخابات، صاحب کرسی نمایندگی ولو اندک گردد. دراین نظام باید کرسیها را بین نامزدها تقسیم کرد. تقسیم کرسیها میان احزاب، گاه به شیوه ها ی بسیار پیچیده ای صورت می پذیرد. در این بخش اجمالاً به مهمترین روشهای تقسیم کرسیها در انتخابات تناسبی اشاره می کنیم :


 


نخستین نکته ای که باید مورد توجه قرارگیرد آن است که برای اینکه حزب و یا فهرستی بتواند در تقسیم بندی کرسیها سهمی داشته باشد، لازم است درصد مشخصی از آرا را کسب کند. این درصد در کشورهای مختلف، متفاوت است. به عنوان نمونه، در کشور دانمارک 2 درصد، فرانسه 5 درصد، یونان 3 درصد و در سریلانکا 12 درصد آرا به عنوان پیش شرط شرکت در تقسیم بندی کرسیها لحاظ شده اند. بنابراین در کشوری چون دانمارک، احزابی با کمتر از 2 درصد آرا هیچ کرسی نمایندگی در مجلس نخواهند داشت. به عبارت دیگر، احزابی که آرایی کمتر از سقف تعیین شده، داشته باشند، بازنده ی کامل انتخابات اند و حضوری در مجلس نمایندگی نخواهند داشت. درنتیجه، در انتخابات تناسبی هم، درصدهای پایینی حذف می شوند و اصل « کرسی به تناسب آرا » رعایت نمی شود.


 


مزایا و معایب نظام انتخاباتی تناسبی:


 


پس از شرح اجمالی نظام انتخاباتی تناسبی، شایسته است به بررسی نقاط قوت و ضعف این نظام انتخاباتی نیز بپردازیم.


 


 


 


 


 


 


 


از مهمترین امتیازات نظام انتخاباتی تناسبی آن است که مانع از حاکمیت حزب و یا گروهی خاص بر جامعه می شود. علاوه برآن، جناح های مختلف بخوبی جایگاه خود را به نسبت مقبولیتی که نزد افکار عمومی دارند، در نهادهای کشور می یابند. این انتخابات از نظر طرفدارانش بهترین راه احترام به آرا و افکار عمومی تلقی می شود. بر خلاف نظام اکثریتی، که درآن تنها احزاب بزرگ و قدرتمند می توانند به قدرت برسند، انتخابات تناسبی به احزاب و گروههای کوچک نیز این امکان را می دهد تا به تناسب آرای خود، در قدرت سهیم باشند. به عنوان مثال، در کشور لهستان از نخستین انتخابات آزاد بعد از جنگ دوم جهانی در 27 اکتبر 1991، تعداد 19 گروه سیاسی توانستند در مجلس حضور یابند و در انتخابات سال 1992 ایتالیا، پانزده گروه، لذا شیوه مناسبی برای تضمین کثرت گرایی در جامعه است.


 


 


 


 


 


 


 


افزون بر این، انتخابات تناسبی به تعبیر بسیاری از طرفدارانش به صداقت نزدیکتر است و مانع از ائتلاف های سیاسی بی پایه و اساس بین گروه ها و احزاب سیاسی می گردد. بخوبی می دانیم که بویژه در انتخابات اکثریتی دو مرحله ای، بسیاری از ائتلاف هایی که در آستانه دومین مرحله انتخابات صورت می پذیرد، در فردای پیروزی ازهم می پاشد و دولت اکثریت را با بحران جدی مواجه می کند. از دیگر مزایای انتخابات تناسبی آن است که برخلاف انتخابات اکثریتی با حوزه تک کرسی، از منطقه گرایی و جزئی نگری احزاب و نمایندگان می کاهد و احزاب را وا می دارد به مسائل مهم ملی بپردازند.


 


 


 


 


 


 


 


مهمترین اشکال انتخابات تناسبی، تشدید گروه گرایی در کشوراست. این نظام انتخاباتی مانع از تشکیل حکومت های با ثبات در کشور می گردد و راه را برای دسته بندی هایی، که بسیاری از آنها می تواند اجتناب پذیرباشد، بازمی کند. از آنجا که در این نظام انتخاباتی همه احزاب و گروه های کوچک، امید مشارکت در قدرت را به میزان آرای ولو اندک خود دارند و تمایلی برای ائتلاف با دیگر جناح ها نشان نمی دهند. حاصل آنکه در بسیاری از موارد ممکن است اکثریت لازم برای تشکیل حکومت حاصل نشود. از دیگر معایب این نظام آن است که افراد مستقل بدون وابستگی حزبی، امیدی برای انتخاب شدن ندارند و در بسیاری از اقسام نظام انتخاباتی تناسبی، رای دهندگان از حق انتخاب واقعی محروم اند. چرا که آنها غالباً نقشی در تنظیم فهرست ها ندارند. به عبارت دیگر، رای دهنده بین خود و نمایندگانش، که از سوی احزاب سیاسی منصوب می شوند، ارتباط مستقیمی نمی یابد.


 


 


 


 


 


 


 


از دیگر انتقادهایی که به این نوع نظام انتخاباتی شده آن است که رای دهندگان از هر نوع ایفای نقشی درانتخاب دولت آینده خود محروم اند. در انتخابات اکثریتی، هر رای دهنده می داند که در صورت پیروزی ائتلافی که وی بدان ها رای می دهد، دولت آینده را این ائتلاف اداره خواهد کرد، در صورتی که در انتخابات تناسبی رای دهندگان باید در فردای پیروزی منتظر سازشها و ائتلاف های سیاسی احزاب در پارلمان باشند. لذا همان گونه که محقق و اندیشمند معروف فرانسوی، "موریس دورژه" پیش بینی کرد، این احزاب سیاسی هستند که فعال مایشا هستند، نه رای دهندگان. ازجمله دیگر انتقادهایی که به این نظام می شود آن است که احزاب کوچک، که خاستگاه اجتماعی مهمی ندارند، گاهی نقش تعیین کننده ای در تشکیل دولتها پیدا می کنند؛ چرا که در مواردی، تنها با پاسخ و هم آوایی یک حزب کوچک، ائتلافی می تواند به اکثریت برسد یا از اکثریت ساقط شود. 


 


 


 


 


 


 


 


نظام انتخاباتی مختلط:


 


 


 


 


 


 


 


این نظام تلاشی است برای جمع کردن مزایای بین دو نظام پیشین انتخاباتی. هدف اساسی این نظام انتخاباتی:


 


 


 


 


 


 


 


1-   جمع کردن میان اصل عدالت و رعایت حق گروه ها و احزاب سیاسی مختلف.


 


 


 


 


 


 


 


2-    امکان تشکیل اکثریت پارلمانی برای تاسیس دولت های پایدار از سوی دیگر.


 


 


 


 


 


 


 


الگوی اصلی نظام انتخاباتی تلفیقی، کشور آلمان است که از سالیان پیش این شیوه انتخابات را برگزیده است و از جمله کشورهایی که تجربه آلمان را مورد استفاده قرار می دهند، عبارت اند از، ایتالیا از سال 1993 ، ژاپن از سال 1994 ، کشورهایی چون آلبانی، روسیه، لهستان، لیتوانی و گرجستان.


 


 


 


 


 


 


 


انتخابات اجباری


 


 


 


 


 


 


 


در اغلب قریب به اتفاق دموکراسی­ها رای دادن آزاد است. تنها درشمار بسیار اندکی اجباری است و یا رای ندادن جریمه دارد. در استرالیا و بلژیک کسانی که رای ندهند، جریمه می شوند. در ایتالیا بر روی شناسنامه کسانی که رای ندهند، جریمه می­شوند. در ایتالیا بر روی شناسنامه کسانی که رای ندهند، مهر "رای نداده" می­زنند، که گاه مشکلاتی برای استخدام دولتی آنها و یا بهره برداری از مزایای دولتی ایجاد می­کند.


 


 


 


 


 


 


 


در کشورهایی که انتخابات به صورت نمایشی برگزار می شود، غالباً شرکت در انتخابات­ها اجباری است. مانند انتخابات­هایی که در زمان صدام در دهه 90 میلادی در کشور عراق برگزار نمود که در آن مردم مجبور بودند در انتخابات شرکت کنند. در لیبی و دوران حکومت معمر قذافی نیز انتخابات اجباری وجود داشت. همچنین در کشورهایی که حکومت های کمونیستی بر آنها مسلط بوده است، انتخابات اجباری برگزار می­شده است. عدم شرکت در انتخابات در این کشورها موجب محرومیت بسیاری از حقوق اساسی افراد می­گردیده است. اکنون این نوع انتخابات نمایشی در دنیا به ندرت دیده می­شود.


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 




 


 


 


بخش دوم


 


 


 


 


 


 


 


بررسی مدل انتخاباتی برخی کشورها


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


به دلیل تاثیر ویژه­ای که انتخابات ریاست­جمهوری و انتخابات پارلمانی بر صورت­بندی قدرت سیاسی به جا می­گذارد، لذ به لحاظ موضوعی، دامنۀ این متن شامل انتخابات ریاست­جمهوری و نیز انتخابات پارلمانیمی­باشد و سایر انواع انتخابات موضوع این اثر را در بر نمی گیرد.


 


 


 


 


 


 


 


در این بخش نظام انتخاباتی کشورهای ایالات متحده آمریکا، فرانسه، ترکیه، هندوستان، مالزی، سوییس، لبنان، آلمان و هنگ کنگ به عنوان مدل بررسی انتخاب شده اند و مورد بحث  قرار می گیرد.


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


نظام انتخاباتی ایالات متحده آمریکا


 


 


 


 


 


 


 


انتخابات ریاست جمهوری:


 


 


 


 


 


 


 


اصلی‌ترین  انتخابات در ایالات متحده، انتخابات ریاست جمهوری است که هر چهار سال یک‌بار در نخستین سه‌شنبه بعد از نخستین دوشنبه ماه نوامبر در سرتاسر این کشور برگزار می‌شود. از سال 1789 تاکنون، 55 انتخابات ریاست جمهوری برای برگزیدن 44 رئیس‌جمهوری در ایالات متحده آمریکا برگزار شده است.


 


 


 


 


 


 


 


انتخابات کنگره:


 


 


 


 


 


 


 


بعد از انتخاب ریاست‌جمهوری، انتخابات کنگره حائز اهمیت است. این انتخابات هر دو سال یک بار برای انتخاب تمامی اعضای مجلس نمایندگان و یک سوم اعضای مجلس سنا برگزار می‌شود. هرگاه انتخابات ریاست جمهوری و کنگره همزمان شود، به آن انتخابات عمومی گفته می‌شود، اما هرگاه این انتخابات در میان دوره چهارساله ریاست‌جمهوری برگزار گردد، آن را انتخاب میان‌دوره‌ای می‌گویند. در هر دو صورت، این انتخابات در اولین سه‌شنبه بعد از اولین دوشنبه ماه نوامبر برگزار می‌گردد.


 


 


 


 


 


 


 


فرآیند نظارت بر ثبت نام:


 


 


 


 


 


 


 


در سال 1993 "قانون ملی ثبت‌نام رای دهندگان" به تصویب رسید که در سال 1995 به مرحله اجرا گذاشته شد. این قانون دولت‌هی ایالتی را ملزم می‌کند که از سهولت در رای‌گیری و دسترسی تمامی واجدین حق رای به صندوق‌ها اطمینان یابند. در این قانون برای سربازان، دانش‌آموزان و دانشجویان و افراد معلول که قادر نیستند به حوزه‌های رای‌‌گیری مراجعه کنند، شرایط سهل‌تری در نظر گرفته شده است. این افراد براساس این قانون می‌توانند آرای خود را به‌صورت پستی ارسال کنند.


 


 


 


 


 


 


 


فرآیند نظارت بر ثبت‌نام رای دهندگان:


 


 


 


 


 


 


 


در ایالات محده هر شهروندی برای رای دادن در روز انتخابات باید ابتدا ثبت‌نام کند. ثبت‌نام برای شهروندان اجباری نیست،‌ اما بدون انجام آن، امکان شرکت در انتخابات وجود ندارد. ثبت‌نام برای رای دادن با این هدف صورت می‌گیرد که نامزدها و احزاب از صحت و دقت رای‌گیری و شمارش آرا اطمینان حاصل نمایند.


 


 


 


 


 


 


 


نحوه ثبت‌نام برای رای‌دهندگان در هر ایالت متفاوت است و یک الگوی واحد در سرتاسر ایالات متحده وجود ندارد. با این حال، قانون های مختلف تضمین کرده‌اند که تمام واجدین شرایط از امکان ثبت‌نام برخوردار شوند. در دهه‌های گذشته، با افزایش واجدین حق رای، در شیوه‌های ثبت‌نام رای‌دهندگان تحول ایجاد شده است و برخی از ایالت‌ها، امکان ثبت‌نام از طریق اینترنت را نیز فراهم کرده‌اند.


 


 


 


 


 


 


 


ثبت‌نام رای دهندگان یکی از مراحل مهم و اساسی روند انتخابات در ایالات متحده آمریکا محسوب می‌شود. در حال حاضر به استثنای ایالت داکوتای شمالی، دیگر ایالت‌های آمریکا ثبت‌نام را برای افرادی که قصد رای دادن داشته باشند، اجباری کرده‌اند. از این میان، سه ایالت اجازه می‌دهند که رای دهندگان در روز انتخابات ثبت‌نام کنند و دیگر ایالت‌ها از حداقل سی‌روز پیش از روز برگزاری انتخابات، امکان ثبت‌نام را فراهم می‌کنند. لازم به ذکر است که هر شهروند می تواند فقط در یک ایالت ثبت نام کند.


 


 


 


 


 


 


 


فرآیند نظارت بر ثبت‌نام نامزدها:


 


 


 


 


 


 


 


در ایالات متحده آمریکا، فرآیند نظارت بر ثبت‌نام نامزدها بر عهده احزاب است و در حقیقت، احزاب، نامزدهای انتخاباتی را معرفی می‌کنند. عالی‌ترین نهادهای حزبی در سطوح فدرال و یا ایالتی بر ثبت‌نام نامزدها نظارت دارند. برخلاف اغلب کشورهای جهان که وزارت کشور مسئولیت نظارت بر روند ثبت‌نام نامزدهای انتخاباتی را برعهده دارد، در ایالات متحده، این وظیفه را احزاب انجام می‌دهند.


 


 


 


 


 


 


 


 مقررات مربوط به حذف نام رای‌دهندگان:


 


 


 


 


 


 


 


در ایالات متحده آمریکا به دلایل مختلف حق رای از افراد سلب می‌شود. این موضوع موارد متعددی را در برمی‌گیرد. به‌عنوان مثال، اگر رایانه دچار خطا در مطابقت نام ثبت‌نام‌کنندگان با "افراد ممنوع‌الرای" شود، چنین افرادی حق رای خود را از دست می‌دهند. در اغلب مواقع نیز امکان رفع چنین مشکلی تا بعد از زمان انتخابات امکان‌پذیر نخواهد بود. این اتفاق در انتخابات سال 2008 موجب حذف بیش از پنجاه هزار رای دهنده در ایالت جورجیا از روند انتخابات شد.


 


 


 


 


 


 


 


لازم به ذکر است در ایالات متحده آمریکا تا پیش از تصویب قوانین حقوق مدنی در اواسط دهه 1960، سیاه‌پوستان در ایالت‌های جنوبی به دلایلی از حق رای محروم می‌شدند. تصویب قوانین پرداخت مالیات برای شرکت در انتخابات با انجام آزمون سواد موجب می‌شد که گروه کثیری از سیاه‌پوستان فقیر، بی‌سواد یا کم‌سواد قادر نباشند شرایط شرکت در انتخابات را کسب کنند.


 


 


 


 


 


 


 


پیچیده بودن نظام انتخاباتی:


 


 


 


 


 


 


 


ایالات متحده یکی از پیچیده‌ترین قوانین انتخاباتی را دارد. در حقیقت این کشور فاقد یک قانون مرکزی انتخابات است. به استثنای موارد مالی رقابت‌های انتخاباتی، دیگر فرآیندهای انتخاباتی براساس قوانین ایالتی اجرا می‌شوند. از این‌رو شناخت قوانین ایالتی، در بررسی و تحلیل وضعیت انتخابات، ضروری به‌نظر می‌رشد. ضمن اینکه به دلیل شیوه‌های مختلف رای‌گیری، بسیاری از مردم آمریکا اطلاع دقیقی از چگونگی اخذ رای ندارند.


 


 


 


 


 


 


 


از سوی دیگر، قوانین متفاوت احزاب برای معرفی نامزدهای انتخاباتی بر پیچیدگی انتخابات افزوده است. به‌عنوان مثال، در حزب جمهوری‌خواه، نامزدها پس از پیروزی در هر ایالت تمامی آرای آن ایالت در کنوانسیون ملی را به دست می‌آورند؛ در حالی که در حزب دموکرات تعداد آرای هر ایالت به میزان درصد کسب شده در انتخابات درون‌ حزبی، بین نامزدهای وابسته به حزب  تقسیم می‌شود.


 


 


 


 


 


 


 


در همین حال، موضوع هیئت‌های انتخاب کننده"الکترال کالج" در انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده که در جهان بی‌سابقه است، نیز بر این پیچیدگی افزوده است.


 


 


 


 


 


 


 


انحصار حزبی:


 


 


 


 


 


 


 


در تاریخ ایالات متحده به استثنای دوران کوتاهی در قرن نوزدهم، انحصار دو حزبی وجود داشته است. از سال 1856 زمان تاسیس حزب جمهوری‌خواه، قدرت همواره میان جمهوری خواهان و دموکرات‌ها دست به دست شده است. در این مدت، چند حزب کوچک‌تر موسوم به احزاب سوم، تلاش کرده‌اند که این انحصار را بشکنند، اما هیچ یک نتوانسته‌اند ریاست جمهوری را از دست جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها خارج کنند. در برخی از مقاطع، تعداد بسیار اندکی از نامزدهای مستقل یا وابسته به احزاب سوم به کنگره و مجالس ایالتی راه یافته‌اند. با وجود این، حضور این افراد نتوانسته است بر نظام دو حزبی حاکم بر ایالات متحده تاثیر بگذارد.


 


 


 


 


 


 


 


انحصار قدرت میان دو حزب بزرگ، از جمله دلایل کاهش تدریجی مشارکت سیاسی در ایالات متحده به‌شمار می‌آید. البته مدافعین این سیستم معتقدند اختلاف سلیقه میان احزاب ایالتی سبب شده است نوعی تنوع حزبی در ایالات متحده به‌وجود آید. به همین دلیل در برخی از مواقع یک حزب ایالتی دموکرات یا جمهوری‌خواه مواضعی مغایر با رهبری حزب اتخاذ می‌کنند.


 


 


 


 


 


 


 


حال با توجه به مطالب فوق این سوال پیش می آید، آیا انتخابات امریکا واقعا مردم سالارانه است؟


 


 


 


 


 


 


 


بسیاری از نخبگان امریکایی با انتقاد از نظام انتخاباتی این کشور آن را «بیهوده و اس
کلمات کلیدی: نظام های انتخاباتی، نظارت بر انتخابات، اداره تامین محتوای فرهنگی سیاسی

برای دوستانتان به اشتراک بگذارید

برای اشتراک گذاری این صفحه، روی هر کدام از شبکه های اجتماعی که مایل بودید کلیک کنید: