علم قاضی یکی از دلایل اثباتی در دعاوی کیفری است که در نتیجه فحص، کاوش و تحقیقات دادرس در پرونده­های ارجاعی برای وی حاصل می­شود. این دلیل اثباتی از گذشته تاکنون محور بسیاری از مباحث حقوقی بوده و حوزه­ای پرسش آفرین است. با تصویب قانون مجازات اسلامی 1392 و موادی از این قانون که به بحث ادله اثبات در دعاوی کیفری و بخصوص علم قاضی پرداخته است زمینه برای پاسخگویی به سؤالات اساسی که در این حوزه مطرح بوده، فراهم گشته است. بررسی مواد قانون 1392 نشان می­دهد که علم و اقناع وجدان قاضی در این قانون در طول سایر ادله قرار داده شده و معیار اثبات دعاوی کیفری تلقی گشته است. این مسأله گرچه در تعزیرات دارای سابقه است ولی در حدود و قصاص از ابداعات قانونگذار کیفری تلقی می­شود. به نحوی که قانونگذار در این جرایم عمل به ادله قانونی را مشروط به اینکه قاضی علم به خلاف آنها نداشته باشد، امکان­پذیر دانسته است.
دکتر الهام حیدری
علم قاضی اقناع وجدان علم حصولی ادله اثبات دعوا دادرسی کیفری

اهمیت علم قاضی به عنوان یکی از ادله اثبات دعاوی کیفری بر کسی پوشـیده نیسـت. ایـن دلیل اثباتی از دیر باز در فقه و حقـوق اسـلامی و نیـز در قـوانین جزایـی و آیـین دادرسـی کیفری ما مطرح بوده است و مباحث و سؤالات متعددی را هم در حوزه نظر و هم در ورطـه عمل از سوی حقوقدانان و قضات موجب گشته است. در این میان آنچه که پرداختن به این دلیل اثباتی را ضروری میسازد، تصویب قانون جدید مجازات اسلامی 1392 است که دارای نوآوریهای متعددی در بحث ادله اثبات دعاوی کیفری به طور کلی و همینطور علم قاضـی به عنوان یکی از مهمترین دلایل اثباتی اسـت. در قـانون مجـازات اسـلامی مصـوب 1392، قانونگذار کیفری بخش پنجم از کتـاب اول ایـن قـانون را بـه ادلـه اثبـات در امـور کیفـری اختصاص داده است و پس از پرداختن به مواد عمومی در فصل اول این بخش، سایر فصلها را به دلایلی همچون اقرار، شهادت و سوگند اختصاص داده است و در فصل پنجم این بخش
به علم قاضی به عنوان یکی از دلایل اثباتی پرداخته اسـت. اکنـون و بـا لحـاظ ایـن تحـول تقنینی در بحث ادله اثبات دعاوی کیفری با سؤالات متعددی مواجه میشویم از قبیل اینکه آیا منظور از علم قاضی در فصل پنجم قانون جدید علم شخصی است یا حصـولی؟ آیـا علـم قاضی در طول ادله دیگر قرار می گیرد یا رابطـه ای عرضـی بـا سـایر ادلـه دارد؟ در صـورت تعارض علم قاضی با ادله شرعی، قاضی چگونه باید حکم کند؟ مسلماً یافتن پاسخ برای سؤالات فوق و نیز سؤالات دیگـری کـه در ایـن حـوزه مهـم از دادرسی کیفری مطرح میشود نیازمند تحلیل و بررسی دقیق مـواد قـانونی مـرتبط بـا علـم
قاضی در قانون جدید مجازات اسلامی است. در این مقاله ضمن ارائه تعریفی از علم قاضی و بررسی ماهیت آن، به نوآوریهایی که در قانون مجازات 1392 در حـوزه ایـن دلیـل اثبـاتی اتفاق افتاده پرداخته شده است. در همین راستا مطالب به دو بخش اصلی تقسیم شـده انـد. در بخش اول تحت عنوان تعریف و شناسایی علم قاضی به تعریف علم قاضی و ماهیت آن در فقه اسلامی و قوانین جزایی پرداختـه شـده و در بخـش دوم نـوآوریهـای قـانون مجـازات
اسلامی 1392 در بحث علم قاضی مورد بحث قرار گرفته است.