گاه در به‌ وجود آمدن خسارت، دو یا چند نفر دخالت دارند که به مسأله تعدد اسباب معروف است. در این حالت تلاش می شود از میان اسباب متعددی که موجب وارد شدن خسارت می شوند، آن سببی که سزاوار تحمل چنین مسؤلیتی است، شناسایی گردد. فقها و حقوقدانان درخصوص نحوه تقسیم مسئولیت بین اسباب، پژوهش های ستودنی انجام داده اند،لیکن رابطه سببیت در تعدد اسباب طولی، همچنان بسیار پیچیده و غامض باقی مانده است. تعدد اسباب، ممکن است به سه صورت مطرح باشد: طولی، عرضی و یا اجمالی. هرگاه در یک حادثه دو یا چند سبب، یکی بعد از دیگری تأثیر گذار باشد و موجب حادثه گردند، در این صورت اجتماع اسباب طولی تحقق می یابد؛ هرگاه چند نفر در ارتکاب عمل زیانبار با هم همکاری نمایند و در انجام عملیات اجرایی با هم مشارکت داشته باشند، و نتیجه هم مستند به عمل هر دو باشد اسباب عرضی خواهد بود . اما، گاه علم اجمالی به ایجاد زیان به وسیله یکی از چند سبب محصور وجود دارد، بدون اینکه سبب مزبور به طور تفصیلی معلوم و معین باشد. در این صورت اسباب طولی مطرح می شوند.در این صورت، مسأله تشخیص مسئول در اجتماع اسباب است که در این گونه موارد در تعیین سبب ضامن اختلاف نظر وجود دارد و نظریه های متفاوتی ارائه شده است .
سید احمدعلی هاشمی
اسباب متعدد اسباب طولی اسباب عرضی اسباب اجمالی رابطه سببیت

رابطۀ سببیت، رکن اساسی و عنصر حیاتی مسئولیت مدنی و ضمان قهری است. در توضیح این رابطه باید بین ضرر وارده و تقصیر در عرف رابطه ای وجود داشته باشد، به نحوی که اگر آن فعل، یا ترک فعل نمی بود، به قطع ضرری حاصل نمی شد. قاعده فوق، به عنوان یک قاعدهعقلانی در مسئولیت مدنی پذیرفته شده است اختلافی درآن نیست. احراز رابطه سببیت، در موردی که یک سبب خسارتی را به بار آورد، کار آسانی است، اما با توجه به آنکه حوادث اجتماعی به هم مرتبطند و معمولا علت و سبب ضرر بیش از یکی است، در نتیجه تعیین مسئول و به تبع آن احراز رابطه سببیت عمل دشواری است. دشواری احراز رابطه سببیت در هنگام تعدد اسباب، سبب ارائه نظریاتی توسط متخصصان شده است که در حقوق ایران،تأثیر این نظریه ها را در قوانین موضوعه شاهد هستیم. مهمترین آنها، نظریۀ سبب متعارف و اصلی است که مادۀ ‎۳۳۲ قانون مدنی بیانگر آن است. درحقوق فرانسه، مصر و لبنان، در ابتدا تئوری برابری اسباب و شرایط پذیرفته شده، ولی بعداً به نظریۀ سبب متعارف و اصلی روی آورده اند.این پژوهش ابتدا به بررسی سبب مسئول و در صورتی که چند سبب مسئول باشند، به بیان میزان مسئولیت آنها می پردازد. درادامه دربارۀ هر یک از این اسباب بحث خواهد شد...